16/03/2026
Қоғамдық кеңестердің ықпалы: ұсыныстар мен нақты шешім
Бүгінде қоғамдық кеңестер азаматтық қоғамның мүддесін білдіретін және өзекті мәселелерге назар аудартатын пәрменді орынға айналып келеді. Қоғамдық кеңестер мемлекеттік биліктің транспаренттілігі мен қызметінің тиімділігін қамтамасыз етуге оң ықпал ете алады. Бұл институттың құрылуы – «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасының іске асуының нақты белгісі.
Елімізде мемлекеттік құрылымдарда азаматтық қоғамның үні мен көзқарасын билікке жеткізудің бір жолы – қоғамдық кеңестер. Олардың міндеті тұрғындар мен билік орындарының арасын жақындату және ашық диалогтар платформасын құру. Бұл үдеріс әкімдіктер мен министрліктердің жүйелі, ашық және өнімді жұмыс істеуіне ықпал етеді. Сондықтан да қоғамдық кеңестер қызметінің маңызы зор. «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын іске асыру аясында құрылған қоғамдық кеңестер тұрғындардың арыз-шағымдарына жедел және нәтижелі үн қатуды мақсат етеді. Бұл институт өңірлердің проблемасын шешуге, қалалардың бюджеттерін қабылдау және басқа өзекті мәселелерді қарастыру кезінде азаматтардың қатысуын қамтамасыз етеді. Кеңестер жергілікті әкімшіліктерде, ведомстволарда, сондай-ақ квазимемлекеттік сектор мекемелерінде ашылады. Олардың қызметін реттейтін арнайы заң 2016 жылы қабылданған болатын. Ал 2021 жылы «Қоғамдық кеңестер туралы» Заңға ҚК рөлін нығайтатын нақты өзгертулер енгізілді. Заңнамаға сәйкес, ҚК-тердің негізгі функциясы министрліктердің, ұлттық компаниялардың, мемлекеттік құрылымдар мен әкімдіктердің қызметін бақылау, кеңестер өткізу, ұсынымдар беру болып есептеледі. Тиісінше, билік органдары қоғамдық кеңестен түскен ұсыныстарды міндетті түрде қарауға тиіс. Дегенмен, ҚК тек консультативтік-кеңесші орган болғандықтан, шешімдерді орындау құқығы жоқ.
Қазіргі таңда елімізде 253 ҚК бар, олардың құрамына 3 мыңнан аса азаматтық қоғам өкілдері кірген. Кеңес мүшелері арасында қоғамның әр саласының өкілдері, сарапшылар бар. Олар түрлі мемлекеттік құрылымдардың қызметі мен заңнамаларды жақсарту жөнінде ұсыныстар әзірлеумен айналысады, өз отырыстарында күрделі де өзекті мәселелерді көтереді. Азаматтардың құқығын қорғау және халықтың өмір сапасын жақсарту бойынша түрлі бастамалар көтеріп, жұртшылық пікірін жоғарыға жеткізеді. Сондай-ақ ҚК-тер жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттік басқаруға қатысты арыз-шағымдарын қарайды. Мысалы әкімдіктердің немесе басқа да мемлекеттік аппарат қызметінің ашық/ашық еместігі, лауазымды тұлғалардың теріс әрекеті, құқықтары бұзылуы жайында азаматтар осы кеңестерге жүгіне алады. Мыңдаған тұрғындар өздері тұратын қаланың тыныс-тіршілігі мен дамуына қатысты шешім қабылдау және бақылау процесіне ҚК арқылы қатыса алады.
ҚК-ге мүше белсенділер қоғамдық тыңдауларға қатысады, яғни бұл саясаттағы өткір мәселе, заң жобасы туралы пікір, ауыл-аймақтың дамуындағы проблемалар – осыларға қатысты азаматтардың көзқарасы мен ұстанымын білдіруге берілген мүмкіндік. Сәйкесінше, ҚК-тер бұқаралық ақпарат құралдары арқылы өздерінің қызметі туралы хабардар етіп, жұмыс нәтижесімен таныстырып отыруға міндетті. Осылайша, қоғамдастық пен билік арасындағы тиімді диалог құзыретті органдардың шешім қабылдау үдерісіндегі кемшіліктерді дер кезінде анықтап, алдағы істердің басым бағыттарын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде азаматтардың билікке сенімін нығайтуға септігін тигізеді.
ҚК-нің институт ретінде негізгі жұмыс формасы – түрлі мәселелер мен оларды шешу жолдары талқыланатын отырыстар, мәжілістер. Отырыстарға қоғамдық ұйымдардың мүшелері, сарапшылар, БАҚ өкілдері, өзекті мәселеге қызығушылық танытқан азаматтар қатыса алады. Осы орайда ҚК-лер маңызды мәселелер туралы қабылданған шешімдер, қол жеткен нәтижелер, күн тәртібіндегі тақырыптарды елге жеткізіп отыруға тиістігін де айта кету керек. Бұл кеңестер жұмысының ашықтығын білдіреді.
Елімізде құрылып, табысты жұмыс істеп келе жатқан қоғамдық кеңестердің арасында Алматы қалалық ҚК де бар. Кеңес басшылығы мен мүшелері қоғамда белсенді азаматтар, өз саласының білікті мамандары. Алматы қалалық ҚК-нің өз сайты бар (almatykenes.kz), мұнда ҚК-нің құрамы мен ағымдағы қызметі, жұмыс жоспары мен нәтижелері, қаладағы өзекті мәселелер туралы ақпаратпен танысуға болады. Қала тұрғындары өздерін толғандырған сұрақтарды, шағымдар мен ұсыныстарын да осында жариялай алады. Мәселен, сайттағы мәліметке сәйкес, 2025 жылы ҚК мүшелері түрлі мемлекеттік органдарға 194 сұрау жолдаған, оның ішінде жеке тұлғалардың өтініштері де бар, оның ішінде 179 сауалға тиісінше жауап берілген. ҚК комиссиялары жеке және заңды тұлғалардың 32 сауалын қарастырып, оның 25-іне қатысты шешім қабылданған. Кейбір сауалдар ұзақ мерзімде қарастырылады дейді сарапшылар.
Қала бюджеті Қоғамдық кеңес сараптамасынан өтеді
Алматы қалалық Қоғамдық кеңесінің қызметі жөнінде ҚК мүшесі, «Алматы Азаматтық альянсы» ЗТБ төрағасы, PhD, ҚБТУ профессоры Қайыржан Абдыхалықов (суретте) айтып берді.
– Қайыржан Саясатұлы, Алматы – еліміздегі халық көп шоғырланған, саяси және мәдени маңызы жоғары қала. Шаһардың әлеуметтік-экономикалық дамуы мен кескін-келбеті әрдайым ел Президентінің тікелей назарында. Осы орайда Алматы қалалық қоғамдық кеңесінің қызметі мен құрылымы жөнінде айтып берсеңіз.
– Алматы қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуында Алматы қалалық кеңесінің атқаратын рөлі айтарлықтай деуге болады. Бұл кеңестер – азаматтық қоғамның беделі жоғары институттарының бірі. Алматыда ҚК 2016 жылдан бері жұмыс істейді, әрбір 3 жыл сайын жаңа мерзімге мүшелер сайланады. Ең бастысы, бұл қоғамдық жұмыс болғанмен, Кеңес құрылымы негізінде қаланың барлық мәселелері қамтылған. Қазіргі таңда ҚК-те 6 комиссия жұмыс істейді, оның ішінде бірнеше комитет бар: инфрақұрылымдық даму, жол қатынастары, көлік саласынан бастап, қауіпсіздік, мәдениет, білім беру, азаматтық қоғамның дамуы және БАҚ сияқты салалар қамтылды.
Қоғамдық кеңестер туралы заңға сәйкес, ҚК жылына кемінде бір рет мемлекеттік құзырлы органдардың есептерін тыңдайды және оған кері байланысты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қоғамдық бақылау әртүрлі нысандарда қоғамдық талқылау, тыңдаулар, қоғамдық мониторинг, қоғамдық сараптама түрінде жүзеге асырылады. Мәселен, жыл сайын мемлекеттік құзырлы органдардың еесептерімен қатар, әрбір комиссия өзіне тиесілі салалары бойынша мемлекеттік мекемелерге ҚК тарапынан мониторинг жүргізеді.
– Қоғамдық мониторингтер қайда және қалай ұйымдастырылады, мақсаты не?
–Мониторингтар негізінен барлық ұйымдар мен мекемелерде ұйымдастырылады, оның өзіндік әдістемесі бар. Әрбір комиссияда тікелей мекеменің немесе ұйымның қызметіне қатысты мониторингтік карта жасалады, сол картаға сауалнама енгізіледі. Мәселен, егер ол мектеп немесе емхана, аурухана болса, солардың құзырындағы мәселеге қатысты сауалнама әзірленеді. Ең бастысы, ҚК мүшелері тарапынан мемлекеттік мекемелер халықпен өзара қалай әрекеттеседі, халықтың мұң-мұқтаждарын қалай шешеді, азаматтардың түрлі шағымдарына кері байланыс қалай беріледі – осы мәселелерге баса назар аударылады.
– Алматыдағы ең үлкен мәселенің бірі – ауаның ластануы. Қала экологиясын жақсарту жөнінде қандай жұмыстар атқарылуда, ұсыныстар жүзеге асып жатыр ма?
– Бұл мәселе ҚК-тің ұдайы назарында. Былтыр таза ауа мәселесі бойынша қоғамдық тыңдаулар ұйымдастырылды, оған барлық құзырлы мекемелер мен азаматтық қоғам өкілдері, ҮЕҰ жетекшілері және қала жұртшылығы шақырылды. Әкімшіліктегі тиісті басқарма қызметкерлерінің және экологиямен шұғылданатын сарапшылардың баяндамалары тыңдалды. ҚК тарапынан арнайы мониторингтік топ құрылып, қаладағы ауаның ластану мәселесі қоғамдық бақылау назарына алынды. Жалпы Алматының ауасын негізінен автокөліктер ластайды, сол себепті зиянды химиялық заттар ауаға жоғары мөлшерде таралып жатыр. Әсіресе, ЖЭО мен ірі автомагистральдар неғұрлым қолайсыз аймақтарға жатады. Қала ауасының сапасын жақсарту үшін экологиялық талаптар қатаң қойылып, нақты іске көшу керек. Осы мақсатпен 2026 жылдың 30 желтоқсанынан бастап Алматыда көмір, отын мен сұйық отынды (мазут, дизель) жағуға ресми түрде тыйым салынады. Ережені бұзғандар айыппұл төлейді. Сондай-ақ, қалада кезең-кезеңімен төмен шығарындылар аймақтары (L*Z – Low Emission Zones) енгізіле бастайды. Бұл аймақтарда қатты отын жағуға, қоқыс өртеуге, кәуап пісіруге, пиротехника пайдалануға болмайды. Қалада бірыңғай цифрлық мониторинг жүйесі құрылады. Бұл шешімдердің қабылдануында қалалық қоғамдық кеңестің де үлесі бар.
– Қайыржан Саясатұлы, сіз мүшесі саналатын комиссия немен айналысады және жеке өзіңіз қандай мәселелер көтеріп жүрсіз?
– Мен өзім Қоғамдық даму, мәдениет, спорт, дін және жастар мәселелері жөніндегі №5 комиссиядағы Азаматтық қоғам, БАҚ және қоғамдық бақылау бойынша комитет төрағасымын. Біздің құзырымыздағы ішкі саясат мәселелері, ақпараттық саясат бойынша біраз шаралар өткізілді. Мәселен, «Alаtau Aqparat» медиахолдингіне қарасты «Алматы ақшамы» мен «Вечерний Алматы» газеттері және «Алматы» телеарнасына арнайы топ барып, мониторинг жүргізді. Мониторинг нәтижесінде біз сол мекемелерге және қалалық ішкі саясат басқармасына бірқатар ұсыныстар жібердік. Сондай-ақ жоспарымызда «Алматы қаласы Қоғамдық даму орталығы» мекемесінің қызметіне талдау жасау жұмысы тұр. Біз осы мониторингтер арқылы бұл мекемелердің бюджет қаражатын қалай пайдаланатынын және жалпы қызметін қадағалаймыз. Осындай мәселелердің барлығы ҚК-ның ұдайы назарында.
– ҚК-тің алдында биыл қандай маңызды мәселелер тұр?
– Қалалық қоғамдық кеңесінің күн тәртібінде тұрған бірқатар өзекті мәселе бар. Биыл әкімшіліктің әрбір басқармасы бойынша бюджет қаражатын пайдалану туралы есеп алынып, талдау жасалады. Бұл өте маңызды жұмыс, өйткені ҚК сараптамасы негізінде Мәслихат тарапынан келер жылғы бюджет қабылданады, оған дауыс беріледі. Жалпы жыл сайын бюджет қарастырылғанда ол ең алдымен ҚК сараптамасынан өтеді, біздің бюджетке байланысты беретін ұсыныстарымызбен бірге жоспардың соңғы нұсқасы Мәслихат қарауына жолданады. Бұл заң жүзіндегі үдеріс, яғни Қоғамдық кеңес азаматтық қоғам институты ретінде бюджет қабылдау үдерісінің транспаренттілігін қадағалап отырады. Алматы қаласының әлеуметтік және экономикалық жағдайын дамыту, экологиялық жағдайын жақсарту, қала ортасының сапасы мен тұрғындардың тұрмыс деңгейін арттыру, денсаулық сақтау, білім беру және басқа мәселелерін шешуге Қоғамдық кеңестің ықпалы арта береді деп санаймыз. Біз өз тарапымыздан азаматтардың қоғам мүддесін көздейтін бастамаларын қолдаймыз. Азаматтар белсенді болса – қоғам да жақсара түседі.
Дина Имамбай
https://aqiqat.kazgazeta.kz/news/12926